Antalya’nın Finike ilçesinde Şahinkaya’nın sarp yamaçlarına kademeli teraslar halinde kurulan Arykanda Antik Kenti, binlerce yıllık geçmişi, dağın yamacına ustalıkla yerleştirilen yapıları ve kendine özgü hikayeleriyle dikkat çekiyor. Likya dilindeki ‘Ary-ka-wanda’ isminden gelen ve ‘yüksek kayalığın yanındaki yer’ anlamını taşıyan kent, antik dönemdeki yaşamıyla da günümüzde merak uyandırıyor.
Antalya denildiğinde akla deniz, kum ve güneş gelse de kentin dört bir yanında binlerce yıllık tarihin izlerini taşıyan antik kentler bulunuyor. Finike-Elmalı yolu üzerinde, Arif Mahallesi sınırlarında yer alan Arykanda da bu tarihi mirasın en dikkat çekici örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Şahinkaya adı verilen sarp kayalığın eteğine kurulan kent, düz bir arazi yerine dağın eğimine göre şekillendirilmiş. Çam ve sedir ağaçlarıyla çevrili Arykanda, kademeli terasları sayesinde adeta bir ‘kartal yuvasını’ andıran görünümüyle ziyaretçilerine hem tarih hem de panoramik bir manzara sunuyor.
İMKANSIZ GİBİ GÖRÜNEN YAMAÇTA KENT KURDULAR
Arykanda’nın en dikkat çekici özelliği, böylesine sarp bir arazide büyük bir kent kurulmuş olması. Antik dönemin mühendisleri, eğimli araziyi teraslar halinde düzenleyerek tiyatrodan stadyuma, hamamlardan agoraya kadar çok sayıda yapıyı farklı kotlara yerleştirdi.
Doğudan batıya yaklaşık 1,6 kilometre, kuzeyden güneye yaklaşık 350 metre uzanan kentte yapılar adeta birbirinin üzerine kurulmuş gibi görünüyor. En yüksek bölümlerde gözetleme kulesi ve stadion bulunurken, aşağıdaki teraslarda tiyatro, agora, odeon, hamam ve diğer yapılar yer alıyor. Bugün ziyaretçiler kenti gezerken bir yandan binlerce yıllık yapıların arasında ilerliyor, diğer yandan vadinin geniş manzarasını izleyebiliyor.
ADI BİLE ANTİK KENTİN KONUMUNU ANLATIYOR
Arykanda adı, Luwi kökenli ‘Ary-ka-wanda’ isminden geliyor. ‘Yüksek kayalığın yanındaki yer’ anlamına gelen bu isim, kentin kurulduğu coğrafyayı adeta tarif ediyor. Tarihi kaynaklara göre, Bölgede daha erken dönemlere ait buluntular bulunmasına rağmen, kentin tarihini M.Ö. 5’inci yüzyıldan önceye götürmek konusunda sınırlı arkeolojik veriler bulunuyor. Arykanda özellikle Helenistik ve Roma dönemlerinde yoğun bir yerleşim gördü. M.Ö. 2’nci yüzyılda Likya Birliği’ne dahil olan kent, Roma döneminde de önemini korudu. M.S. 2’nci ve 3’üncü yüzyıllar ise Arykanda’nın en parlak dönemleri arasında gösteriliyor.
KAYNAKLARDA “MÜSRİF” ARYKANDA HALKI
Arykanda’yı diğer antik kentlerden ayıran ilginç ayrıntılardan biri de burada yaşayan halk hakkında tarihi kaynaklarda aktarılan bilgiler. Tarihi bilgilere göre, Antik tarihçi Athenaios’un aktardığı bilgilere göre Arykanda halkının lükse ve eğlenceye düşkünlüğüyle ilgili anlatılar bulunuyor. Kent halkının savurgan yaşam tarzı nedeniyle borçlandığı ve bu borçlardan kurtulma umuduyla dönemin siyasi gelişmelerinde taraf aldığı aktarılıyor.
2 BİN KİŞİLİK TİYATROSU VAR
Arykanda’nın en etkileyici yapılarından biri yaklaşık 2 bin kişi kapasiteli tiyatrosu. Doğal yamaca yaslanan tiyatro yaklaşık 20 oturma sırasına sahip. Sahne yapısının ise çevredeki manzarayı kapatmaması için alçak tasarlandığı belirtiliyor. Tiyatronun bulunduğu noktadan bakıldığında vadinin geniş manzarası görülebiliyor. Bu özelliğiyle Arykanda tiyatrosu, yalnızca tarihi bir yapı olarak değil, bulunduğu coğrafyayla bütünleşen bir mimari örnek olarak da dikkat çekiyor.
STADİON, HAMAM VE AGORA AYNI KENTTE
Kentin yüksek kesimlerinden birinde M.S. 1’inci yüzyıla tarihlendirilen yaklaşık 117 metre uzunluğundaki stadion bulunuyor. Roma döneminden kalan Büyük Hamam ise Arykanda’nın en iyi korunmuş yapılarından biri. Soyunma odaları, sıcaklık, ılıklık ve soğukluk bölümleri görülebilen hamam, hemen yanındaki gymnasium ile birlikte büyük bir kompleks oluşturuyor. Devlet Agorası ise kentin sosyal ve ticari yaşamının merkezlerinden biri olarak öne çıkıyor. Agora çevresinde dükkanlar ve farklı yapılar bulunurken, bouleuterion kentin meclis binası olarak dikkat çekiyor.
GÜNEŞ TANRISI HELİOS’UN İZLERİ
Arykanda’da bulunan önemli yapılardan biri de Helios Tapınağı. Antik kaynaklarda kent ile güneş tanrısı Helios arasındaki ilişkiye dair bilgiler bulunurken, arkeolojik çalışmalar sırasında ortaya çıkarılan Helios figürinleri ve altar da bu kültün kentteki varlığını destekleyen buluntular arasında yer alıyor. Tapınağın ortaya çıkarılması, Arykanda’nın geçmişinin daha eski dönemlere uzandığını gösteren önemli bulgular arasında değerlendiriliyor.
MEDUSA FİGÜRLÜ MEZARLAR
Arykanda’nın Doğu Nekropolü de kentin en dikkat çekici bölümlerinden biri. Likya geleneğini yansıtan tapınak formlu anıtsal mezarlar, kentin ölüm ve defin kültürüne ilişkin önemli izler taşıyor. M.S. 1’inci ve 3’üncü yüzyıllar arasına tarihlenen mezarlarda çeşitli süslemeler bulunuyor. Bu süslemeler arasında Medusa figürü de yer alıyor. Antik mitolojide bakışlarıyla karşısındakini taşa çevirdiğine inanılan Medusa’nın mezarlarda koruyucu bir figür olarak kullanıldığı düşünülüyor. 1838 yılında Arykanda’yı ziyaret eden İngiliz gezgin Charles Fellows tarafından çizimi yapılan anıtsal mezarlardan biri ise bugün ‘Fellows Mezarı’ olarak anılıyor.
DAĞLARDAN ŞEHRE SU TAŞIDILAR
Arykanda’da antik mühendisliğin izlerini görmek de mümkün. Aykırıçay’ın çıktığı bölgede sarp kaya yüzeylerine oyulan farklı seviyelerdeki kanalların, kente su taşıyan sistemin önemli bölümlerini oluşturduğu belirtiliyor. Dağlık ve eğimli bir araziye kurulan kentte su ihtiyacının karşılanabilmesi için oluşturulan bu sistem, Arykanda’da yaşayanların doğanın zorlu koşullarına karşı geliştirdiği çözümleri gözler önüne seriyor.
40 YIL BOYUNCA KAZILDI
Bugün ziyaretçilerin görebildiği yapıların ortaya çıkarılmasında Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu’nun çalışmaları önemli bir yere sahip. 1971 yılında başlayan kazı çalışmalarını 2010 yılına kadar yaklaşık 40 yıl boyunca sürdüren Bayburtluoğlu, Arykanda’nın günümüzde tanınan önemli antik kentlerden biri haline gelmesinde büyük rol oynadı. 2011 yılından itibaren ise kazı çalışmaları Doç. Dr. V. Macit Tekinalp başkanlığında devam etti.
BİNLERCE YILDIR DAĞLARIN ARASINDA
Arykanda’nın dağlık ve nispeten izole konumu, kentin günümüzde de kitle turizminin yoğun olduğu merkezlerden farklı bir atmosfere sahip olmasını sağlıyor. Antik kentin uzun süre boyunca doğanın içinde varlığını sürdürmesi, Arykanda’yı geçmişin izlerinin bugüne ulaştığı özel merkezlerden biri haline getiriyor. Kentin M.S. 240 yılındaki büyük deprem sonrasında kısmen onarıldığı, Bizans döneminde ise ‘Akalanda’ veya ‘Orykanda’ adlarıyla anıldığı biliniyor. Kalıntılar ve kaynaklar, yerleşimin 11’inci yüzyıla kadar varlığını sürdürdüğüne işaret ediyor.
ANTALYA’NIN GÖLGEDEN KALAN TARİHİ
Çam ve sedir ağaçlarının arasında, Şahinkaya’nın eteklerinde yükselen Arykanda; tiyatrosu, stadionu, agorası, hamamları, odeonu, tapınakları ve anıtsal mezarlarıyla Antalya’nın daha az bilinen tarihi rotalarından biri olmayı sürdürüyor. UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne önerilen ‘Likya Uygarlığı Antik Kentleri’ arasında yer alan Arykanda, Antalya’nın yalnızca sahilleriyle değil, dağların arasında sakladığı binlerce yıllık geçmişiyle de keşfedilecek çok sayıda noktaya sahip olduğunu gösteriyor.
