Antalya'nın ev sahipliği yapacağı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği 31. Taraflar Konferansı (COP31) öncesinde doğa ve çevre sorunları yeniden gündeme gelirken, Akdeniz Çevre Platformu'nun kurucu üyelerinden psikolog ve çevre aktivisti Gamze Pelin Taşkın, çevre mücadelesine ilişkin dikkat çeken değerlendirmelerde bulundu. Mikroplastik kirliliği, iklim krizi, su kaynaklarının azalması, orman yangınları ve doğal yaşam alanlarının tahribatına değinen Taşkın, çevre sorunlarının yalnızca bireysel duyarlılıkla çözülemeyeceğini, üretimden tüketime kadar mevcut sistemin değişmesi gerektiğini söyledi. Kadın ve çocuk hakları ile çevre mücadelesinin birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini de belirten Taşkın, Akdeniz'in korunması için kirliliğin kaynağında önlenmesi ve etkili çevre politikalarının hayata geçirilmesi gerektiğini vurguladı.
İşte Taşkın’ın Ekspres’ten Selim Çelik'e verdiği röportaj:
1. Akdeniz Çevre Platformu’nun kurucu üyelerinden biri olarak, bugün Akdeniz Bölgesi başta olmak üzere Türkiye’de gördüğünüz en önemli çevre sorunları neler?
Türkiye’deki çevre sorunlarını yalnızca doğanın kirlenmesi olarak değil; halk sağlığını, gıda güvenliğini ve gelecek kuşakların yaşam hakkını etkileyen çok boyutlu bir kriz olarak değerlendiriyorum. Akdeniz Bölgesi’nde plastik kirliliği, mikroplastikler, su kaynaklarının azalması, kıyı ekosistemlerinin tahribatı, kontrolsüz kentleşme ve orman yangınları en önemli sorunların başında geliyor.
Özellikle plastik atık yönetiminde ciddi bir sistem sorunumuz var. Plastik kirliliğini yalnızca sahillerde gördüğümüz çöpler üzerinden değerlendiremeyiz. Üretimden tüketime, toplanmadan geri dönüşüme kadar bütün sürecin etkin biçimde yönetilmesi gerekiyor. Uygun şekilde bertaraf edilmeyen plastikler toprağa, akarsulara ve denizlere karışarak mikroplastiklere dönüşüyor ve besin zincirini tehdit ediyor.
Bir diğer önemli mesele su krizi. Tarımsal faaliyetler, plansız yapılaşma, artan nüfus ve yeraltı sularının aşırı kullanımı kaynaklarımız üzerindeki baskıyı artırıyor. Bana göre temel sorun, çevre politikalarının çoğu zaman sorunlar ortaya çıktıktan sonra devreye girmesi. Oysa kirliliği kaynağında önleyen, bilimsel verilerle izleyen ve etkin denetim sağlayan bir sisteme ihtiyacımız var. Daha temiz sahiller kadar, doğanın taşıma kapasitesine saygı duyan bir üretim ve yaşam modeli oluşturmalıyız.
2. Mikroplastik kirliliğinin Akdeniz’deki boyutunu nasıl değerlendiriyorsunuz? Denizlerimizde ne kadar ciddi bir tehdit var?
Mikroplastik kirliliğini Akdeniz’in karşı karşıya olduğu en önemli çevre tehditlerinden biri olarak değerlendiriyorum. Akdeniz; yoğun kıyı nüfusu, turizm faaliyetleri, deniz taşımacılığı ve karasal kaynaklardan gelen atık yükü nedeniyle plastik kirliliğine karşı son derece hassas bir ekosistem.
Denizlere ulaşan plastik atıklar zamanla parçalanarak mikroplastiklere dönüşüyor. Bu parçacıklar deniz suyunda, kıyılarda, deniz tabanında ve deniz canlılarında bulunabiliyor. Dolayısıyla tehdit yalnızca sahillerde gördüğümüz plastiklerden ibaret değil. Gözle göremediğimiz bu parçacıkların yayılımı ve uzun vadeli etkileri de bilimsel olarak izlenmeli.
Öncelikle Akdeniz kıyılarında ve denize ulaşan akarsularda düzenli mikroplastik ölçümleri yapılmalı. Kirliliğin kaynakları belirlenmeli ve elde edilen veriler kamuoyuyla şeffaf biçimde paylaşılmalı. Tek kullanımlık plastiklerin azaltılması, üretici sorumluluğunun güçlendirilmesi ve etkin denetim mekanizmalarının kurulması da şart. Akdeniz’i korumak, yalnızca denizlerimizi temizlemek değil, kirlenmeye neden olan süreçleri değiştirmektir.
3. Mikroplastiklerin insan sağlığı açısından oluşturduğu riskler nelerdir?
İnsan sağlığı açısından mikroplastiklerin etkilerini artık yalnızca teorik bir risk olarak konuşmuyoruz. Bilimsel araştırmalar, bu parçacıkların insan vücudunun farklı bölgelerinde bulunabildiğini ve bazı sağlık göstergeleriyle ilişkili olabileceğini ortaya koyuyor. Ancak bu ilişkilerin her durumda doğrudan neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmediğini de belirtmeliyiz.
Örneğin 2024 yılında New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan bir araştırmada, şah damarındaki plak nedeniyle ameliyat edilen 257 kişinin damar dokuları incelendi. Katılımcıların yaklaşık yüzde 58’inin damar plaklarında mikroplastik veya nanoplastik tespit edildi. Bu parçacıkların bulunduğu grupta kalp krizi, inme veya ölümden oluşan birleşik sonlanımın görülme sıklığı daha yüksek bulundu. Ancak çalışma, mikroplastiklerin tek başına bu olaylara neden olduğunu kanıtlamıyor.
Mikroplastiklerin gıda ve içme suyuyla vücuda alınması, solunum yoluyla maruziyet ve üreme sağlığı üzerindeki olası etkileri de araştırılıyor. İnsanlarda hangi hastalıklara ne ölçüde yol açtığı henüz kesinleşmiş değil. Ancak bilimsel belirsizliklerin tamamen ortadan kalkmasını bekleyemeyiz. Plastik kirliliğini kaynağında azaltmalı, gıda ve su zincirindeki maruziyeti izlemeli ve bağımsız araştırmaları desteklemeliyiz.
4. Bir psikolog olarak çevre kirliliğinin insanların psikolojisi üzerindeki etkisini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Çevre kirliliğinin insan psikolojisi üzerindeki etkisini yalnızca bireysel bir stres meselesi olarak değil, toplumsal ruh sağlığını da ilgilendiren bir konu olarak değerlendiriyorum. Sürekli kirlenen, doğal alanları azalan ve geleceğine ilişkin kaygı duyulan bir çevrede yaşamak; çaresizlik, öfke, umutsuzluk ve gelecek kaygısını artırabiliyor.
Özellikle gençlerde görülen ekolojik kaygı bunun önemli örneklerinden biri. İnsanlar yaşadıkları çevreyi koruyamadıklarını düşündüklerinde zamanla duyarsızlaşabiliyor veya tam tersine daha güçlü bir mücadele motivasyonu geliştirebiliyor.
Temiz ve güvenli doğal alanlar psikolojik iyilik hâlini desteklerken, sürekli kirliliğe maruz kalmak yaşam kalitesini ve çevreye duyulan güveni olumsuz etkiliyor. Doğanın tahribatı yalnızca ekolojik bir kayıp değil, insanın geleceğe dair umut duygusunu da etkileyen bir mesele. Bu nedenle çevreyi korumak, insanın ruhsal iyilik hâlini ve gelecek kuşakların umutlarını da korumaktır.
5. Kadın ve çocuk hakları alanında çalışan biri olarak çevre mücadelesiyle bu alanları nasıl birbirine bağlıyorsunuz?
Kadın hakları, çocuk hakları ve çevre mücadelesini birbirinden bağımsız alanlar olarak görmüyorum. Çünkü bu üç alanın merkezinde yaşam hakkı, insan onuru ve adalet var.
Kadınlar, suya ve gıdaya erişimde yaşanan sorunlar, bakım emeğinin eşitsiz dağılımı ve ekonomik koşullar nedeniyle çevresel krizlerin yükünü daha ağır hissedebiliyor. Afet dönemlerinde aile üyelerinin bakım sorumluluğu da çoğu zaman kadınların üzerinde yoğunlaşıyor.
Çocuklar ise gelişim dönemlerinde oldukları için hava ve su kirliliği ile sağlıksız çevre koşullarından farklı biçimlerde etkilenebiliyor. Bu sorunlar fiziksel sağlıklarının yanı sıra eğitimlerini ve psikolojik iyilik hâllerini de etkileyebiliyor. İklim krizinin geleceğe ilişkin belirsizlikleri çocuklarda kaygı ve çaresizlik duygularını artırabiliyor.
Çocukların sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını savunuyorsak suyu, toprağı ve havayı korumalı; kadınların yaşam hakkını savunuyorsak çevresel karar alma süreçlerinde eşit katılımın önünü açmalıyız. Gerçek bir çevre mücadelesi, toplumun hiçbir kesiminin cinsiyeti, yaşı veya ekonomik koşulları nedeniyle daha ağır bir bedel ödemek zorunda kalmadığı bir yaşamı hedeflemelidir.
6. İnsanların çevre konusunda duyarlı olduğunu söylemesiyle günlük yaşamında davranışlarını değiştirmesi arasında ciddi bir fark var. Sizce bu fark neden oluşuyor?
Bu farkı, insanların değerleriyle günlük davranışları arasındaki uyumsuzluk üzerinden değerlendiriyorum. İnsanlar çevreyi korumanın önemli olduğunu biliyor olabilir ancak bilmek her zaman davranış değiştirmek anlamına gelmiyor.
Alışkanlıklar, konfor alanından çıkmak istememek, ekonomik kaygılar ve bireysel çabanın sonuç yaratmayacağı düşüncesi bu farkın başlıca nedenleri. İnsanlar “Benim yaptığım neyi değiştirecek?” diye düşündüğünde bireysel katkısının anlamını küçümseyebiliyor. Oysa bireysel davranışlar önemli olmakla birlikte kalıcı değişim için kurumların, üreticilerin ve yerel yönetimlerin de sorumluluk alması gerekiyor.
Psikolojik açıdan davranış değişikliği; bilgi, motivasyon, alışkanlık ve uygun koşulların bir araya gelmesiyle güçlenir. Bu nedenle insanları yalnızca suçlamak yerine değişimi mümkün kılan koşulları oluşturmalıyız. Çevre bilinci, neye inandığımızla değil, inandığımız değerleri günlük yaşamda ne ölçüde davranışa dönüştürdüğümüzle anlam kazanır.
7. Çevre mücadelesine sizi dahil eden temel kırılma noktası ne oldu?
Çevre mücadelesi benim için yeni bir alan değil. Uzun yıllardır siyasi çalışmalarımız kapsamında yürüttüğümüz ekoloji birimi aracılığıyla doğa tahribatı, rant odaklı projeler ve doğal yaşam alanlarının korunması gibi konularla ilgileniyordum. Ancak plastik atık ithalatı ve özellikle Adana Seyhan’daki çevresel etkilerine ilişkin öğrendiklerim benim için önemli bir kırılma noktası oldu.
Atıkların kontrolsüz yönetilmesinin su kaynaklarını, tarım alanlarını ve akarsular aracılığıyla deniz ekosistemlerini nasıl tehdit edebileceğini gördüğümde bu meselenin çok daha güçlü biçimde gündeme taşınması gerektiğini düşündüm.
Akdeniz Çevre Platformu ile amacımız yalnızca kirliliği görünür kılmak değil; atık yönetiminde şeffaflık, etkin denetim ve doğayı koruyan politikalar için kamuoyu oluşturmak. Benim için çevre mücadelesi, doğanın rant uğruna feda edilmesine itiraz etmekle başladı; plastik kirliliğiyle mücadele ise bu itirazı somut bir sorumluluğa dönüştürdü.
8. Akdeniz Çevre Platformu ile çalışmalarınız sırasında sizi en çok etkileyen olay neydi?
Beni en çok etkileyen olay, platformun mücadelesinin ilk adımını attığımız gündü. Mersin’deki deniz ve kıyı kirliliğiyle ilgili bir sosyal medya paylaşımını gördüm. Paylaşımın altına çevresel sorunları Birleşmiş Milletler ve uluslararası kurumlara raporladığımızı belirten bir yorum yazdım. Ardından paylaşımı yapan kişiden olayın konumunu, tarihini ve görüntülerini istedim.
Bu küçük adımın bu kadar büyük bir karşılık bulacağını beklemiyordum. Paylaşım geniş bir etkileşim aldı ve kısa sürede binlerce gönüllünün katıldığı bir çevre mücadelesinin parçası hâline geldik.
Bu deneyim, insanların harekete geçmek için bazen bir çağrı ve güvenilir bir koordinasyon zemini beklediğini gösterdi. Bugün Türkiye'nin farklı bölgelerinden gönüllülerle ortak çalışmalar yürütüyor, çevre sorunlarını gündeme taşıyor ve çözüm önerileri geliştirmek amacıyla çalıştaylar düzenliyoruz. Değişim bazen tek bir yorumla başlıyor; önemli olan bu adımı örgütlü bir mücadeleye dönüştürebilmek.
9. Çevre tahribatı ile doğal afetler arasında nasıl bir ilişki var? Antalya açısından baktığınızda hangi sorunlar öne çıkıyor?
Çevre tahribatı ile afetlerin etkileri arasında güçlü bir ilişki var. Elbette her selin, yangının veya kuraklığın tek nedeni çevre tahribatı değil. Ancak insan eliyle bozulan ekosistemler, bu olayların sonuçlarını çok daha ağır hâle getirebiliyor.
Antalya'da orman alanlarının tahrip edilmesi, yanlış arazi kullanımı ve artan sıcaklıklar yangın riskini büyütüyor. Dere yataklarının daraltılması, beton yüzeylerin çoğalması ve plansız kentleşme ise şiddetli yağışlarda sel ve taşkın riskini artırabiliyor. Su kaynaklarının aşırı kullanılması ve iklim değişikliği de özellikle tarım ve turizm baskısının yoğun olduğu bölgelerde su yönetimini kritik hâle getiriyor.
Afetler meydana geldikten sonra müdahale etmek zorundayız ancak asıl hedefimiz riskleri daha oluşmadan azaltmak olmalı. Ormanların ve sulak alanların korunması, dere yataklarının yapılaşmaya açılmaması ve bilimsel verilere dayalı kentleşme bu yaklaşımın temel parçaları. Doğal alanları kaybettiğimizde yalnızca ekosistemlerimizi değil, kentlerimizin direnç kapasitesini de kaybediyoruz.
10. AFAD akrediteli bir arama-kurtarma gönüllüsü olarak afet bölgelerinde görev aldınız. Daha dirençli bir kent ve toplum oluşturmak için nereden başlanmalı?
Afet sahasında şunu çok net görüyorsunuz: Afet anında saniyeler, doğru koordinasyon ve önceden yapılmış hazırlık hayat kurtarır. Ancak afetlere dirençli bir toplum oluşturmak yalnızca arama-kurtarma ekiplerini güçlendirmekle mümkün değil. Asıl mesele, afet yaşanmadan önce riskleri azaltmak.
Bence öncelikle üç alanda harekete geçmeliyiz. Birincisi, bilimsel risk analizlerine dayalı kent planlaması ve etkin denetim. İkincisi, AFAD, yerel yönetimler, arama-kurtarma ekipleri ve sivil toplum kuruluşları arasında güçlü koordinasyon. Üçüncüsü ise mahallelerden okullara kadar uzanan afet bilinci, ilk yardım ve hazırlık eğitimleri.
Psikolojik dayanıklılığı da unutmamalıyız. İnsanların afet anında doğru karar verebilmesi yalnızca teknik bilgiye değil, hazırlıklı olmaya ve dayanışmaya da bağlı. Benim için dirençli kent, yalnızca yıkıldığında yeniden ayağa kalkan kent değil, doğru planlama sayesinde daha az zarar gören kenttir.
11. Çocuklarımıza nasıl bir Akdeniz bırakmak istiyoruz?
Çocuklarımıza plastik atıklarla kirlenmiş, doğal güzelliklerini kaybetmiş bir Akdeniz değil; deniz canlılarının özgürce yaşadığı, kıyılarının korunduğu, suyunun temiz ve ekosisteminin sağlıklı olduğu bir Akdeniz bırakmak istiyoruz.
Bunun yalnızca çevresel değil, aynı zamanda vicdani bir sorumluluk olduğuna inanıyorum. Çünkü çocuklarımızın geleceğinden söz ederken nasıl bir dünyada yaşayacaklarını da düşünmek zorundayız.
Bizim görevimiz çocuklarımıza doğayı miras bırakmak değil, doğayı koruyabilecekleri bir gelecek bırakmaktır. Çünkü Akdeniz bize ait değil; biz onu gelecek kuşaklardan ödünç aldık.
