Günümüzde çocukların ekranla tanışma yaşı giderek düşüyor. Telefon, tablet ve iPad kullanımı artık günlük hayatın bir parçası haline gelmiş durumda. Ancak birçok ebeveynin aklındaki soru aynı: Ekran süresi çocuk beynini nasıl etkiliyor? Bu sorunun cevabı; yaş, kullanım süresi, içerik türü ve ebeveyn denetimi gibi faktörlere göre değişiyor.
Çocuk beyni özellikle 0–6 yaş arasında hızlı gelişim gösterir. Bu dönemde sinir bağlantıları yoğun şekilde oluşur ve çevresel uyaranlar beynin yapısını doğrudan etkiler. Sürekli ekran maruziyeti, beynin ödül ve dikkat sistemini farklı şekilde uyarabilir. Hızlı geçişli videolar ve oyunlar dopamin salgısını artırır. Bu durum kısa vadede eğlenceli görünse de uzun vadede dikkat süresinin kısalmasına ve sabırsızlık eğilimine yol açabilir. Özellikle aşırı ekran kullanımı, çocuklarda konsantrasyon problemleri ile ilişkilendirilmektedir.
Dil gelişimi açısından da ekran süresi kritik bir konudur. Uzmanlar, özellikle 2 yaş altındaki çocuklarda pasif ekran izleme süresinin sınırlandırılmasını önermektedir. Çünkü çocuklar dili yalnızca kelimeleri duyarak değil, yüz yüze iletişim, mimik ve sosyal etkileşim yoluyla öğrenir. Telefon ve tablet kullanımı arttıkça ebeveyn-çocuk iletişimi azalırsa, konuşma gecikmesi riski artabilir. Ancak ebeveyn eşliğinde, etkileşimli ve eğitici içerikler kullanıldığında öğrenmeye katkı sağlanabilir.
Bir diğer önemli konu uyku düzenidir. Tablet ve telefon ekranlarından yayılan mavi ışık, melatonin hormonunu baskılar ve uykuya dalmayı zorlaştırır. Yetersiz uyku ise çocukların hafıza, öğrenme ve duygusal kontrol mekanizmalarını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle çocuklarda yatmadan en az 1 saat önce ekran kullanımının bırakılması önerilir.
Peki ekran tamamen zararlı mı? Hayır. Eğitici uygulamalar ve kontrollü süreyle kullanım; problem çözme becerisi, görsel hafıza ve yabancı dil öğrenimi gibi alanlarda destekleyici olabilir. Ancak burada temel ilke şudur: Ekran süresi çocuğun fiziksel oyun, sosyal etkileşim ve aile iletişiminin yerini almamalıdır.
Uzmanların genel önerileri şu yöndedir:
0–2 yaş arasında ekran önerilmez (görüntülü konuşma hariç).
2–5 yaş arası günlük maksimum 1 saat ve ebeveyn eşliğinde kullanım tavsiye edilir.
6 yaş sonrası ise süre ve içerik denetimi önem kazanır.
Kısacası telefon, tablet ve iPad gibi dijital cihazlar çocuk beynini doğrudan etkileyen güçlü uyaranlardır. Belirleyici olan cihazın varlığı değil; kullanım süresi, içerik kalitesi ve ebeveyn denetimidir. Kontrolsüz ve uzun süreli ekran maruziyeti dikkat, uyku ve sosyal gelişim üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilirken; sınırlı ve bilinçli kullanım öğrenmeyi destekleyebilir. Çocukların sağlıklı beyin gelişimi için ekranın hayatın merkezinde değil, dengeli bir parçası olması gerekir. Çünkü çocuk beyni en güçlü gelişimi gerçek deneyimlerle; hareket ederek, dokunarak ve yüz yüze iletişim kurarak gösterir.
