COP31'de afet yönetimi üzerine konuşurken özellikle bir noktada durdum. Fiziksel risk haritalarının yanına, toplumsal ihtiyaçları gösteren bilgileri de eklememiz gerekiyor. Suyun hangi sokağa ulaşacağını bilmek, o sokakta yaşayanların nasıl tahliye olacağını tek başına açıklamıyor.
Bir afet aynı kente düşer; her hanede farklı riskler, ihtiyaçlar ve toparlanma koşulları ortaya çıkar. Yatağa bağımlı bir kişinin tahliyesi, Alzheimer hastası bir bireyin güvenli alana ulaşması, küçük çocuğuyla evinden çıkmaya çalışan bir annenin koşulları birbirinden farklıdır. Konutun sağlamlığı ve bulunduğu kat, gelir ve kira ilişkisi, yaşlılık, engellilik, kronik hastalık, bakım sorumlulukları ve sosyal destek ağları, afetin insanlar üzerindeki etkisini belirler.
Toplumsal kırılganlık, sağlık ve gelir koşullarının yaşanılan çevre, hizmetlere erişim ve destek ağlarıyla kesiştiği yerde belirir. Bu nedenle hazırlık aşamasında tehlikenin nerede olduğunu saptarken, o alanda hangi hanelerin yaşadığını ve ne tür desteğe ihtiyaç duyabileceklerini de bilmek gerekir.
Sel riski taşıyan bir mahallede yaşayan hanelerin sayısını bilmek, hazırlığın başlangıcıdır. O mahallede kendi başına tahliye olamayan kaç kişinin bulunduğu, düzenli bakım ya da ilaç desteğine ihtiyaç duyan hanelerin nerede olduğu da planlamaya katılmalı. Bu bilgi, tahliye yönteminden ulaşım desteğine ve geçici barınmaya kadar müdahalenin biçimini belirler. Çalışmalar yürütülürken kişisel verilerin korunması ve mahremiyet ilkeleri gözetilmeli.
Bakım ilişkileri de afet planlarının parçası olmalı. Çocuğun, yaşlı bir yakınının ya da engelli bir bireyin bakımını üstlenen kişinin tahliye ve güvenli alana ulaşma koşulları ayrıca düşünülmeli. Afet sonrasında ev, okul, sağlık ve bakım düzeninin yeniden kurulması da hane içindeki emeğe dayanıyor. Bakım yükünün kimde toplandığını hesaba katmak, müdahalenin nasıl planlanacağını değiştirir.
Afet yönetimi, afet meydana geldikten sonra başlamıyor. Hazırlık, müdahale ve iyileşme birbirini tamamlayan aşamalar. Afet öncesinde ihtiyaçları belirlemek, afet sırasında uygun desteği hızla ulaştırmak, sonrasında değişen koşulları izleyerek hanelerin hayatlarını yeniden kurmasına eşlik etmek gerekiyor.
Sosyal yardım alanındaki deneyimim, hanelerin ihtiyaçlarının zaman içinde değiştiğini gösteriyor. İlk günlerde barınma, beslenme ve temel ihtiyaçlar öne çıkarken ilerleyen haftalarda gelir kaybı, işe dönüş, çocukların eğitime devamı, bakım hizmetlerine erişim ve sağlık desteği gündeme gelebiliyor. Hanelerin toparlanma süresi de düzenli gelir, güvenli barınma ve sosyal destek ağları gibi kaynaklara göre farklılaşıyor. Bu nedenle ihtiyaç tespiti, yardım ulaştığında sona ermemeli; barınma, gelir, bakım ve eğitim koşulları iyileşme süreci boyunca izlenmeli.
Afet sonrası iyileşme, gündelik hayatın yeniden kurulmasıyla da ölçülmeli. Çocuğun okul yoluna çıkması, yetişkinin işine dönebilmesi, bakımın sürmesi, komşuların yeniden kapı çalması… İnsan, yaşamı üzerindeki sözünü bu tanıdık ilişkiler ve rutinler içinde yeniden kuruyor. Afet desteği, hanelerin bu akışa dönebilmesine de eşlik etmeli.
Dirençli kent, tehlikeyi haritada işaretlerken o alanda yaşayan insanların ihtiyaçlarını da planına katan kenttir. Afet günü hangi kapının önce çalınacağını, o kapının ardındaki ihtiyacı önceden biliyorsak belirleyebiliriz.
